Алматы қаласының мысалында МЖӘ дамуы

«Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік туралы» заң 2015 жылы қабылданған. Бұл ретте бизнестің мемлекетпен ынтымақтастықтың бұл түріне жоғары қызығушылық танытып отырғанын атап өтуге болмайды. Іске асырылған МЖӘ жобаларының саны және олардың ауқымы бойынша Алматы өңір ішінде көшбасшылардың бірі болып табылады.
АҚ «Қазақстандық мемлекеттік-жекешелік әріптестік орталығы» мәліметтері бойынша 2023 жылғы 1 тамыздағы жағдай бойынша МЖӘ нысанында 1357 жоба жүзеге асырылған.
Ең ірі МЖӘ жобаларының бірі – құны 743 млн доллар болатын Үлкен Алматы айналма жолының құрылысы. ҮААЖ-дың салтанатты іске қосылуы осы жылдың шілде айында өтті.
ҮААЖ – Орталық Азиядағы алғашқы халықаралық мемлекеттік-жеке меншік жоба. Жол құрылысы жобасы жыл сайын өтетін жобаны қаржыландыру саласындағы ең беделді жобалардың бірі PFI Awards 2020 марапатымен марапатталды.
Жолдың ұзындығы 66 шақырымды құрайды. Бұл алты жолақты жолдың ұзындығы 52 шақырым, төрт жолақтысы 14 шақырымды құрайтын болады. ҮААЖ Қаскелең іргесіндегі Қырғауылды ауылынан басталып, Талғар маңайындағы Қызылқайрат ауылында аяқталады. Жол Алматы облысының Қарасай, Іле және Талғар аудандарындағы 14 елді мекеннен өтеді. Магистраль Батыс Қытай – Батыс Еуропа транзиттік дәлізінің негізгі буынына айналуы тиіс.
Үлкен Алматы айналма жолын салу идеясы 15 жылдан астам уақыт бұрын талқылана бастады. Жоспар бойынша Алматыны айналып өтетін айналма жол қала ішіндегі көлік ағынын азайтып, транзиттік көліктердің санын азайтып, экологиялық жағдайды жақсартуы тиіс еді. Алайда, осы жылдар бойы құрылыс кейінге кала берді. Бастапқыда лайықты инвесторлар болмады, ал 2009 жылы әлемдік қаржы дағдарысы басталып, жобаны қайтадан кейінге қалдыруға тура келді.
2017 жылы сол кездің ҚР Инвестициялар және даму министрі Жеңіс Қасымбек ҮААЖ құрылысының кешеуілдеуіне жер телімдерінің қымбаттығы, теңге бағамының өзгеруі мен концессионерді таба алмауы басты себебі болғанын айтты. Алайда, 2018 жылы ҮААЖ құрылысы жарияланды. Жол төсеу және бүкіл жолдың нақты құрылысы 2020 жылдың тамыз айында басталды.
ҮААЖ техникалық A-1 санатына жатады, яғни бұл экспресс, автобан немесе хайвей. Құрылысты Түркиядан Alarko және Makyol компанияларының түрік-оңтүстік корейлік консорциумы, сондай-ақ Оңтүстік Кореядан SK Ecoplant және Korea Expressway Corporation компаниялары жүргізді.
Алматы автобаны тек жеке инвестиция есебінен салынды. Қаржыны үш несие банктері: Еуразиялық даму банкі, Еуропалық қайта құру және даму банкі және Ислам даму банкі қамтамасыз етті. Қаржының жарты бөлігін автобан құрылысына тікелей қатысқан консорциум қамтамасыз етті. ҮААЖ құрылысына барлығы 743 миллион доллар жұмсалған. Консорциум алдағы 15 жылда ҮААЖ-ды басқарады.
ҮААЖ құрылысын МЖӘ түріндегі сәтті халықаралық жобаның мысалы ретінде қарастыруға болады. Алайда бизнес ішінде мемлекетпен серіктес ретінде қалай дұрыс жұмыс істеу керек деген сұрақтар әлі де туындайды. Осыдан 8 жыл бұрын қабылданған «Мемлекеттік-жекешелік әріптестік туралы» заң МЖӘ мүмкіндіктерін айтарлықтай кеңейтті, тәуекелдерді бөлу механизмін жетілдірді, мемлекеттік қолдау шараларын нарықтық жағдайға бейімдеді, қызмет салаларына қолжетімділік шектеулерін алып тастады және т.б. Енді МЖӘ экономиканың барлық салаларында қолданылуы мүмкін. Тіпті қорғаныс, ұлттық қауіпсіздік саласында да жобалар бар. Алайда, бизнестер мемлекетпен серіктес болуға асықпайды. Инвесторлар мен кәсіпкерлер атап өткендей, МЖӘ жобаларын іске асыру әлі де айтарлықтай қиын. Бұл жобаларды мақұлдау процестерінің күрделілігімен, рәсімдердің ұзақ мерзімділігімен және олардың шектен тыс бюрократиясымен, ашылмаған инвесторлық тәуекелдер және мемлекет тарапынан кепілдік берілген тапсырыстың жоқтығымен байланысты. Сонымен қатар, экономикалық дағдарыс, ұлттық валютаның тұрақсыздығы қауіп-қатер туғызады. Нысандарды пайдалануға беру кезінде туындайтын негізгі мәселелер мерзімдердің орындалмауы және құнының қымбаттауы болып табылады.
Бұрын квазимемлекеттік сектор субъектілерін тарту арқылы ірі инфрақұрылымдық жобаларға басты назар аударылса, бүгінде жеңілдетілген рәсімдер бойынша тендерлер арқылы ШОБ субъектілерін тарту бойынша белсенді жұмыстар жүргізілуде. Қабылданған шаралардың арқасында әртүрлі кезеңдердегі МЖӘ жобаларының саны айдан айға артып келеді.
«Мемлекеттік-жекеменшік әріптестік туралы» заң жобалары бойынша жұмыс тобының жетекшісі болған V, VI сайланған Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты Роман Кимнің айтуынша кәсіпорындармен түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет. МЖӘ келешегі туралы айту жеткіліксіз, кәсіпкерлерге нақты механизмдердің қалай жұмыс істейтінін, мемлекет пен бизнестің өзара әрекеттесуінен үлкен синергияға қалай жетуге болатынын жеткізу керек. Бұл Қазақстандық МЖӘ орталығы мен жергілікті атқарушы биліктің міндеті. Өңірлерде жобалар пулын қалыптастырып, оларға қатысу үшін жеке инвесторларды тарту қажет», – деп айтты.
Атап айтқанда, оңтүстік астанада жеке қаржылық бастама бойынша жобаларды сүйемелдеу, тендерлік құжаттама мен бизнес-жоспарларды әзірлеу және сараптаумен айналысатын Алматы өңірлік МЖӘ орталығы жұмыс істейді. Орталық сонымен қатар МЖӘ келісімінің тараптары арасындағы келіссөздер процесінде консультациялық қызмет көрсетеді.
Сонымен қатар, мемлекеттік-жекеменшік әріптестік аясында бизнестің өз бастамаларымен шығуына мүмкіндік бар. Жеке әріптесті анықтау механизмі тікелей келіссөздер арқылы МЖӘ келісімдерін жасауға мүмкіндік береді. Яғни, кәсіпкер мемлекетпен келіссөздер процесін өз бетінше бастауға және тиісті келісім-шарт жасауға құқылы. Ал бұл жерде кәсіпкерлердің өздері енжар болмай, мемлекетпен ынтымақтастықтың барлық түрлерін іздеуі керек.
Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша МЖӘ әлемнің 130-дан астам елінде сәтті қолданылады. Бүгінгі күні Қазақстанда мемлекеттік-жекеменшік әріптестік заңнамалық, институционалдық және инфрақұрылымдық қолдауға ие болды. Сонымен қатар, тұрақсыз экономикалық жағдай, бұдан былай жылдам пайдаға сенуге мүмкіндік бермейтін айналым қаражатының өткір тапшылығы бизнесті тұрақты, ұзақ мерзімді жобаларға назар аударуға мәжбүр етеді. Ал енді бәрі мемлекет пен бизнес арасындағы қарым-қатынасты барлық тараптардың мүдделерін ескере отырып құрудың қаншалықты тиімді болатынына байланысты болмақ.

Александр ХАН